Uchta interaktiv modul bitta sahifada: dorining organizmdagi yo'li, dori nishonlari va xolinergik sinaps misolida aniq mexanizm. Modulni tanlang, so'ng bo'limlar va bosqichlar bo'ylab harakatlaning. Har bir modulning oxirgi bo'limida qisqartmalar lug'ati va test bor.
Farmakokinetika — organizm doriga nima qiladi: so'radi, tarqatadi, o'zgartiradi va chiqaradi. Farmakodinamika — dori organizmga nima qiladi: qanday kuch bilan, qaysi dozada va qanchalik xavfsiz ta'sir ko'rsatadi. Har bir bo'limni tugmalar bilan bosqichma-bosqich ko'ring.
| Bosqich | Nima sodir bo'ladi | Asosiy omillar | Klinik misol |
|---|---|---|---|
| So'rilish | Dori yuborilgan joydan tizimli qonga o'tadi | Dori shakli, lipofillik, ionlashish (pH), P-gp, jigardan birinchi o'tish | Nitrogliserin til ostiga; lidokain ichilmaydi |
| Taqsimlanish | Qondan a'zo va to'qimalarga tarqaladi | Oqsil bilan bog'lanish, qon oqimi, GEB va yo'ldosh to'sig'i, depolar | Levodopa GEB dan o'tadi, dofamin o'tmaydi; tiopentalning qayta taqsimlanishi |
| Biotransformatsiya | Lipofil dori polyar metabolitga aylanadi (I va II faza) | CYP450, UGT, NAT2; genetik polimorfizm; induktor va ingibitorlar | Rifampitsin kontratseptivlar ta'sirini susaytiradi; valproat lamotrigin dozasini oshiradi |
| Chiqarilish | Organizmdan buyrak, o't, o'pka va boshqa yo'llar bilan chiqadi | Filtratsiya, sekretsiya, qayta so'rilish, siydik pH, buyrak funksiyasi | Buyrak yetishmovchiligida aminoglikozid, digoksin dozasi kamaytiriladi |
| Parametr | Ma'nosi | Formula / qoida |
|---|---|---|
| F | Biologik o'zlashtirilish — tizimli qonga yetgan dori ulushi | F = AUC per os / AUC v/i |
| Cmax, Tmax | Eng yuqori konsentratsiya va unga yetish vaqti | So'rilish tezligini aks ettiradi |
| AUC | Egri chiziq ostidagi maydon — umumiy ta'sir miqdori | Bioekvivalentlikda solishtiriladi |
| Vd | Taqsimlanish hajmi | Vd = Doza / C₀; yuklama doza = Vd × C maqsad |
| CL | Klirens — vaqt birligida dori to'liq tozalanadigan plazma hajmi | Tutib turuvchi doza tezligi = CL × Css |
| T½ | Yarim chiqarilish davri | T½ = 0,693 × Vd / CL; Css ga 4–5 T½ da yetiladi |
| EC₅₀, Emax | Kuch (potentlik) va samaradorlik | EC₅₀ kichik — dori kuchliroq |
| TI | Terapevtik indeks — xavfsizlik ko'rsatkichi | TI = TD₅₀ / ED₅₀ |
Animatsiyalarda uchraydigan qisqartmalar va belgilar izohi. Qavs ichida — ingliz yoki rus adabiyotidagi muqobili.
Har bir savolga javob bering — to'g'ri javob va izoh darhol ko'rinadi.
Dorilarning ko'pchiligi hujayradagi aniq bir molekulaga bog'lanib ta'sir qiladi. Quyida beshta nishon guruhi — retseptorlar, fermentlar, ion kanallari, ikkilamchi messenjerlar va genlar — bosqichma-bosqich animatsiyada ko'rsatilgan. Oxirgi bo'limda umumiy jadval va o'zingizni tekshirish uchun test bor.
| Nishon | Dori nima qiladi | Ta'sir boshlanishi | Misollar |
|---|---|---|---|
| Retseptorlar | Faollaydi (agonist), qisman faollaydi (qisman agonist) yoki to'sadi (antagonist) | Millisekunddan kunlargacha — retseptor turiga qarab | Salbutamol, morfin, buprenorfin, atropin, nalokson, propranolol, losartan |
| Fermentlar | Raqobatli, qaytmas yoki allosterik ingibitsiya; prodorini faollashtirish | Daqiqalar–soatlar | Statinlar, kaptopril, neostigmin, aspirin, omeprazol, selegilin, levodopa |
| Ion kanallari | Porani to'sadi, ochilishini kuchaytiradi yoki kanalni ochadi/yopadi | Millisekundlar | Lidokain, karbamazepin, nifedipin, verapamil, diazepam, minoksidil, glibenklamid |
| Ikkilamchi messenjerlar | Hosil bo'lishini yoki parchalanishini o'zgartiradi | Soniyalar–daqiqalar | Teofillin, milrinon, roflumilast, sildenafil, nitrogliserin, litiy |
| Genlar | Transkripsiyani o'zgartiradi yoki mRNK ga bog'lanadi | Soatlar–kunlar | Prednizolon, deksametazon, levotiroksin, pioglitazon, tamoksifen, nusinersen |
Eslatma. Darsliklarda klassik to'rt nishon keltiriladi: retseptorlar, fermentlar, ion kanallari va transport oqsillari. Transportyorlarga fluoksetin (serotonin tashuvchisi), furosemid (Na⁺-K⁺-2Cl⁻ kotransportyori), digoksin (Na⁺/K⁺-ATFaza) va omeprazol (H⁺/K⁺-ATFaza) ta'sir qiladi. Ikkilamchi messenjerlar va genlar ko'pincha retseptor yoki ferment orqali bilvosita nishon bo'ladi.
Animatsiyalarda uchraydigan qisqartmalar va belgilar izohi. Qavs ichida — ingliz yoki rus adabiyotidagi muqobili.
Har bir savolga javob bering — to'g'ri javob va izoh darhol ko'rinadi.
Atsetilxolin qanday hosil bo'ladi va ajraladi, N- va M-xolinoreseptorlar orqali hujayraga qanday signal beradi. Bosqichlarni tugmalar bilan ketma-ket ko'ring yoki "Ijro etish"ni bosing.
Nomlari tarixiy: N-retseptorlar tamaki alkaloidi nikotinga, M-retseptorlar Amanita muscaria zamburug'i alkaloidi muskaringa sezgir.
| Belgi | N-xolinoreseptor | M-xolinoreseptor |
|---|---|---|
| Retseptor oilasi | Ligand bilan boshqariladigan ion kanali (ionotrop) | G-oqsilga bog'langan retseptor (metabotrop) |
| Tuzilishi | 5 subbirlikli pentamer, har biri 4 transmembran segmentli (M1–M4) | Bitta polipeptid zanjir, 7 transmembran spiral |
| Signal | Kationlar oqimi (Na⁺ kiradi, K⁺ chiqadi; neyronal turlarda Ca²⁺ ham) → depolarizatsiya | Gq: PLCβ → IP₃ + DAG → Ca²⁺ ↑, PKC Gi/o: cAMP ↓, GIRK K⁺ kanallari ochiladi |
| Javob tezligi | Millisekundlar | Yuzlab millisekunddan soniyalargacha |
| Subtiplar | Nm (mushak), Nn (neyronal: α3β4, α4β2, α7) | M1, M2, M3, M4, M5 |
| Joylashuvi | Nerv-mushak sinapsi, vegetativ gangliyalar, buyrak usti bezi mag'zi, MNS | Parasimpatik innervatsiyali a'zolar, ter bezlari (simpatik xolinergik tolalar), qon tomir endoteliysi, MNS |
| Agonistlar | Nikotin, sitizin, vareniklin (α4β2 qisman agonisti), suxametoniy (Nm, depolarizatsiyalovchi) | Pilokarpin, betanexol, karbaxol, sevimelin |
| Antagonistlar | Nm: rokuroniy, vekuroniy, atrakuriy, tubokurarin Nn: geksametoniy, trimetafan, mekamilamin | Atropin, skopolamin, ipratropiy, tiotropiy, tropikamid, oksibutinin, solifenatsin, pirenzepin |
| Subtip | Signal | Asosiy joylashuvi | Asosiy ta'siri | Selektivroq vositalar |
|---|---|---|---|---|
| Nm | Ion kanali (α1)₂β1δε | Nerv-mushak sinapsi | Skelet mushagi qisqarishi | Suxametoniy; rokuroniy, vekuroniy |
| Nn | Ion kanali α3β4, α4β2, (α7)₅ | Gangliyalar, buyrak usti bezi mag'zi, MNS | Ganglioner o'tkazish, adrenalin ajralishi, diqqat va mukofot tizimi | Vareniklin (α4β2); geksametoniy, mekamilamin |
| M1 | Gq/11 | MNS (po'stloq, gippokamp), vegetativ gangliyalar, oshqozon intramural gangliyalari | Xotira va o'rganish, gangliyada sekin depolarizatsiya, oshqozon sekretsiyasi | Pirenzepin (antagonist); ksanomelin (M1/M4 agonisti) |
| M2 | Gi/o | Yurak (sinus va AV tugunlari, bo'lmachalar), presinaptik terminallar | Bradikardiya, AV o'tkazuvchanlikning sekinlashishi, ACh chiqishining kamayishi | Klinikada selektiv vosita yo'q; atropin bloklaydi |
| M3 | Gq/11 | Silliq mushaklar, ekzokrin bezlar, endoteliy, ko'z (sfinkter, siliar mushak) | Qisqarish, sekretsiya, NO orqali vazodilatatsiya, mioz, akkomodatsiya | Darifenatsin, solifenatsin; tiotropiy (M3 dan sekin ajraladi) |
| M4 | Gi/o | MNS (striatum) | Dofaminergik faollikni boshqarish | Ksanomelin (M1/M4); trospiy bilan birga 2024-yilda shizofreniyada FDA ruxsat bergan |
| M5 | Gq/11 | MNS (qora modda, ventral tegmental soha), miya tomirlari endoteliysi | Dofamin ajralishi, miya tomirlarining kengayishi | Tadqiqot bosqichida |
Nm retseptorlarga (asosan α1 subbirlikning tashqi qismi) qarshi autoantitanachalar. Piridostigmin AXE ni bloklab, sinapsda ACh miqdorini oshiradi.
Presinaptik P/Q-tip Ca²⁺ kanallariga qarshi antitanachalar ACh chiqishini kamaytiradi. Amifampridin K⁺ kanallarini bloklab, chiqishni kuchaytiradi.
Markaziy xolinergik yetishmovchilik: donepezil, rivastigmin, galantamin — markaziy AXE ingibitorlari.
Striatumda xolinergik ustunlik: triheksifenidil, biperiden — markaziy M-xolinoblokatorlar.
SNAP-25 ni parchalab ACh ekzotsitozini to'xtatadi. Surunkali migren, spastiklik, servikal distoniya, blefarospazmda qo'llaniladi.
AXE qaytmas bloklanadi: M-belgilar (mioz, bronxoreya, bradikardiya) atropin bilan, Nm-belgilar (fassikulyatsiya, falaj) pralidoksim bilan davolanadi.
Animatsiyalarda uchraydigan qisqartmalar va belgilar izohi. Qavs ichida — ingliz yoki rus adabiyotidagi muqobili.